จากการเขียนไดอารี่ในตอนต้น ๆ ได้เคยกล่าวด้วยความปิติว่า  เห็นหนุ่มสาวสมัยนี้เข้าวัดทำบุญ ฟังพระเทศน์ สวดมนต์ หรือปฏิบัติธรรมมากขึ้น  บางคนไปคนเดียว บางพวกไปเป็นกลุ่มด้วยกิริยาที่สำรวมน่ารัก

                  เมื่อเขียนไดอารี่ที่แฝงด้วยธรรมะหลาย ๆ หน้า และได้อ่านคอมเม้นต์ที่เข้ามาของหลาย ๆ คนแล้ว มีความรู้สึกประทับใจ ในการทำดีหรือต้องการเป็นคนดี  แสดงความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณ  สิ่งเหล่านี้แค่คิด ก็ถือว่าเป็นคนดีในระดับหนึ่งที่สมควรได้รับการสรรเสริญแล้ว  ในทางตรงกันข้าม บางคนอาจคิดว่าเป็นเรื่องไร้สาระ ก็ขึ้นอยู่กับบุญบารมีของแต่ละคน  เหมือนคำกล่าวที่ว่า "เราปลูกไม้ผลอะไร  ก็จะได้กินไม้ผลนั้น"

 ความรู้ที่ดียิ่ง คือ ความรู้ที่รู้ว่าตน "ไม่รู้"

 ความปรารถนาที่ดีเยี่ยม คือ ความปรารถนาให้ "ผู้อื่นดี

 กว่าตน"

 ทั้ง 2 อย่างนี้ คือ  "ความดีที่สุด"  ของความดี

                 ความดี เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับคนทุกคน  เราจึงต้องแข่งขันกันทำความดี  ที่ต้องทำความดีก็เพื่อให้ความดีนั้นปรากฏขึ้น  ถ้าไม่ช่วยกันทำความดีแล้ว  ความชั่วย่อมปรากฏแทนมากยิ่งขึ้นทุกที

                 จิตใจของคนเรานั้นมักจะคิดในทางต่ำอยู่เสมอ  ทำความดีไว้มากมายมักจะไม่ค่อยคิด  แต่เมื่อทำไม่ดีแม้เพียงเรื่องเดียวก็มักจะนำมาคิดอยู่เสมอ ๆ  แล้วความทุกข์ ความเศร้าหมอง ความเดือดเนื้อร้อนใจก็เกิดขึ้นจากการ"คิดสิ่งไม่ดี"นั้น   เช่นเดียวกันกับเมื่อใครมาทำความดีให้เรามากมายเพียงใด  เรามักไม่จำหรือไม่ใส่ใจ  แต่ถ้าเขามาทำไม่ดีกับเราเพียงครั้งเดียว  เราจะโกรธเขาอย่างรุนแรง และบางครั้งก็ไม่ยอมให้อภัยด้วย  คุณงามความดีที่เขาเคยทำไว้นั้นมันหายไปไหนหมด?

                 เวลานอน ควรีจะเป็นเวลาพักผ่อนของกายและใจ  แต่ถ้าใจกลับไปคิดถึงเรื่องที่ไม่ดี  ความวิตกกังวล ความทุกข์เดือดร้อนใจก็เกิดขึ้น  แทนที่ร่ายกายและจิตใจจะได้พักผ่อน กลับไม่ได้พักผ่อน  ทำให้อายุที่สั้นอยู่แล้วกลับยิ่งสั้นลงอีก  โรคประสาท โรคจิตเสื่อม ก็ตามมา  มีอาการซึมเซา ซึมเศร้าเกิดขึ้น หาความสุขกายสบายใจได้ยากเต็มที  ที่เป็นเช่นนี้เพราะความไม่รู้ ไม่เข้าใจชีวิตของตนนั่นเอง

                 การเฝ้าแต่นั่งคิด นอนคิด คิดถึงความผิดพลาด คิดถึงสิ่งที่สูญเสียไป  แล้วก็โทษคนโน้นคนนี้ว่าเป็น"ต้นเหตุ"ของความทุกข์นั้น   หรือโทษคนอื่นไม่ได้ ก็มาคิดโทษตัวเอง  ยิ่งคิดยิ่งทุกข์มากขึ้น  เกิดความน้อยเนื้อต่ำใจ  ทำให้กลายเป็นมนุษย์เจ้าปัญหาไปเลยก็มี

                 คนส่วนมากมักไม่ห่วงใยหรือสนใจสุขภาพชีวิตของตนเอง  แต่หวังจะให้ลูกหลานหรือคนใกล้ชิดต้องมาสนใจและคอยห่วงใยตนตลอดเวลา  เมื่อไม่ได้ดังใจก็ผิดหวัง  รู้สึกน้อยเนื้อต่ำใจ  ประชดประชันชีวิตด้วยวิธีต่าง ๆ เพื่อเรียกร้องความสนใจ ทำให้กายใจของตนทุกข์ร้อนเพิ่มขึ้นอีก

                  สิ่งที่นำความทุกข์มาให้อีกอย่างหนึ่งคือ  เมื่อรับรู้เรื่องใด ๆ เรามักจะใช้ความคิด ความรู้สึกของเรามาตัดสินความถูกผิดของเรื่องราวต่าง ๆ นั้นเสมอ  ซึ่งความยุติธรรมในความรู้สึกของเรากับความรู้สึกของคนอื่นย่อมต่างกัน  และความรู้สึกในทางกฎหมายก็ยิ่งแตกต่างไปอีก

                   ด้วยเหตุนี้ เราจึงไม่ควรใช้ความคิด ความรู้สึกของเราเป็นเครื่องตัดสินว่า คนโน้นผิด หรือคนนี้ถูก  เพราะเมื่อไม่เป็นไปตามความคิดของเราเมื่อใด  ความไม่พอใจ เดือดร้อนใจจะเกิดขึ้นในใจเราทันที

                    การรับรู้เรื่องราวต่าง ๆ จึงมีอิทธิพลต่อความคิดอย่างมาก และความคิดก็มีอิทธิพลต่อความรู้สึกด้วย  ความรู้สึกเป็นทุกข์ วิตกกังวลหรือมีความสุขสบายใจ ย่อมขึ้นอยู่กับการรับรู้  และ"ความคิด"เป็นต้นเหตุทั้งสิ้น

                     คนเรามักยึดติดในความรู้สึกของตนว่า  ตนรู้ดีกว่าคนอื่น หรือคนอื่นเก่งและดีสู้เราไม่ได้  เราเท่านั้นที่รู้ดีกว่า คิดได้ดีกว่า  ด้วยเหตุนี้มักผิดหวังอยู่เสมอ  เพราะความจริงมันไม่ได้เป็นเช่นนั้น  คนอื่นที่เขารู้ดีกว่า คิดได้ดีกว่าเรามีอยู่มากมาย

                     ดังนั้น ความรู้ที่ดีที่สุด คือ การยอมรับว่ายังมีเรื่องอีกมากมายที่"เรายังไม่รู้"ด้วยการยอมรับเช่นนี้จึงเป็นเหตุให้เกิดการใฝ่รู้ และอยากแสวงหาความรู้เพิ่มขึ้นต่อไปอีก

                      ด้วยความไม่เข้าใจในสภาพธรรมที่ล้อมรอบตัวเรา  เราจึงมักจะยอมจำนนอยู่เสมอ  การยอมรับ กับ การยอมจำนน ต่างกันตรงผลที่ติดตามมา  การยอมรับด้วยความเข้าใจในเหตุผล  ย่อมทำให้จิตใจเบาสบาย  แต่การยอมจำนนนั้น เป้นการฝืนใจรับ มีผลติดตามมาเป็นความทุกข์ของจิตใจ  ทำให้ใจรู้สึกอึดอัด  ไม่พอใจ ไม่แจ่มใส และเกิดโรคทางกายได้ง่ายด้วย  เป็นอาการแทรกซ้อนที่เกิดจากการเก็บกดอารมณ์ทุกข์ร้อนหม่นหมองไว้นาน ๆ นั่นเอง

                 ทุก ๆ ชีวิตย่อมมีความทุกข์เสมอ ไม่มากก็น้อย  ทุกชีวิตมีความทุกข์เพราะ"ทุกชีวิตมีปัญหา"  ปัญหาไม่ได้เกิดเพราะการทำงานมากหรือทำงานน้อย  คนอยู่เฉย ๆ ไม่ได้ทำอะไรเลย อาจมีปัญหาชีวิตมากกว่าคนที่ทำงานมาก ๆ ก็ได้   แต่ปัญหาก็มีประโยชน์ เพราะทำให้เกิดปัญญาและเกิดความสำเร็จได้  จึงไม่ควรกลัวปัญหา หรือ หนีปัญหา

                  การปลดเปลื้องความทุกข์ออกจากชีวิตได้อย่างแท้จริงนั้น ต้องอาศัยหลักการและเหตุผลจากการศึกษาพุทธธรรม และหลักการในการปฏิบัติธรรม  ตลอดจนรู้วิธีการที่ถูกต้องและเข้าใจถึงกระบวนการต่าง ๆ ของการเคลื่อนไหวไปในนิมิตของกาลเวลาของชีวิตด้วย

                   อีกอย่างหนึ่งที่มีความสำคัญมากสำหรับการดำเนินชีวิตคือ เมื่อประสบปัญหาต่าง ๆ หรือมีคนกล่าวร้าย ใส่ร้าย  ถ้าเราทำใจให้ยอมรับได้ว่าเป็น "ผล" ของ "เหตุ" ที่เราได้ทำไว้ในอดีตทั้งสิ้น และด้วยความคิดที่ว่า  ดีเสียอีกที่เราได้ "ใช้หนี้" ให้หมดไป  ด้วยความคิดเช่นนี้ ก็จำทำให้เรามีความอดทนต่อคำกล่าวร้ายนั้น  จะมีความกล้าหาญในการยอมรับเรื่องราวต่าง ๆ มากขึ้น  ทำให้เราเข้มแข็งและมีกำลังใจไว้สู้ชีวิตต่อไป

                 ด้วยหลักการที่ว่า ตัวเราไม่ได้ "ดี" เพราะคำสรรเสริญของคนอื่น  และตัวเราก็ไม่ได้ "ชั่ว" เพราะคำนินทาว่าร้ายของใคร  เราจะดีหรือไม่นั้น ย่อมขึ้นอยู่กับการกระทำของเราเองทั้งสิ้น  นี่เป็นหลักการที่สำคัญยิ่งในพุทธศาสนา  หากไม่ยอมรับเช่นนี้  ความทุกข์ย่อมเกิดขึ้นกับใจเราตลอดเวลา

                  การเรียนรู้และเข้าถึงความจริงเกี่ยวกับความเป็นไปของชีวิตดังกล่าวมานี้  เป็นหลักการที่สำคัญยิ่งของการดำเนินชีวิต  สามารถปลดเปลื้องความทุกข์ให้เบาบางลงหรือหมดไปได้  และไม่ย้อนกลับมาเป็นความทุกข์อีกต่อไป

                   ดังนั้น เพื่อคุ้มครองใจของเราให้เป็นสุข จะต้องฝึกตนให้คิดอยู้เสมอว่า  การทำความดีนั้น ต้องทำดีเพื่อความดี และไม่ควรหวังผลใด ๆ ตอบแทนทั้งสิ้น   ไม่ว่าด้วยลาภ  ด้วยสักการะ หรือด้วยศรัทธา  เหมือนนกที่บินจากไปแล้วไม่เหลือร่องรอยทิ้งไว้ในอากาศ .....

                    นี่คือ   ที่สุดของความดี

ขอขอบคุณ....คณะผู้จัดทำหนังสือ"โครงการพบกันครึ่งทาง"